Na początku 2010 roku weszła w życie Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, która w Rozdziale 2a definiuje jedną z form realizacji zadań pożytku publicznego: inicjatywę lokalną. 
     Mieszkańcy jako wnioskodawcy mogą proponować samorządowi realizację niektórych projektów i uczestniczyć we współfinansowaniu ich.
     Łukasz Waszak – prawnik, specjalista ds. współpracy organizacji pozarządowych z samorządem, członek zarządu Centrum OPUS w Łodzi, na łamach Portalu ngo.pl opublikował artykuł w którym wykazuje korzyści jakie płyną z inicjatywy lokalnej. Dzięki uprzejmości redakcji Portalu ngo.pl cytuję go w całości:

————————————————————————————-

Inicjatywa lokalna: szansa, a nie kolejny problem

     Inicjatywa lokalna, gdy przyjrzymy się działaniom w społecznościach lokalnych, nie jest niczym nowym. Współpraca taka realizowana była już wcześniej w wielu miejscach w Polsce w formie np. komitetów obywatelskich (budowa drogi osiedlowej czy przyłączy wodnych). Ustawa o finansach publicznych ograniczyła te możliwości. Również w wymiarze społecznym mamy sporo przykładów działań podobnych do inicjatywy lokalnej.
     Taką formą współpracy jest współorganizowanie przez samorząd różnych wydarzeń lokalnych (np. festynów, turniejów sportowych), gdzie często procedury konkursowe zastępuje się finansowaniem bezpośrednio z budżetu jednostki samorządu terytorialnego lub jego jednostek organizacyjnych.

     Inicjatywa lokalna uregulowana ustawą o pożytku to z jednej strony stworzenie formy prawnej do realizacji współpracy, która nie zawsze takie podstawy miała, a z drugiej strony – przede wszystkim narzędzie zachęcania mieszkańców do „brania spraw w swoje ręce”.
     Moim zdaniem nie ma też potrzeby wyodrębniania nowych środków na inicjatywę lokalną (chociaż można to zrobić). Podstawą jest podejście do realizacji zdań publicznych, które samorządy i tak już realizują, a które można podejmować wspólnie z mieszkańcami lub występującymi w ich imieniu organizacjami.
 
Dlaczego warto korzystać z inicjatywy lokalnej – przykład pierwszy     Samorządy muszą przygotować wieloletnie prognozy finansowe oraz plany inwestycji. Załóżmy, że w gminie X planowany jest remont świetlic. Szacowany koszt remontu to ok. 25000 zł. Do wyboru władze mają miejscowości: A i B – w każdej jest świetlica kwalifikująca się do remontu.
     Pytanie, która powinna być pierwsza, którą wpisać w grafik remontów na rok 2012, a którą na 2013. Dlaczego wybrać A, a nie B? Takie dylematy ma wielu włodarzy. A czy nie łatwiej byłoby, gdybyśmy pytanie zadali inaczej – „mieszkańcy której z miejscowości mają pomysł na świetlicę i jej potrzebują?”. Przecież świetlica w pierwszej kolejności powinna powstać tam, gdzie jest potrzebna i gdzie chcą jej mieszkańcy.
     Inicjatywa lokalna może stać się w tej sytuacji katalizatorem aktywizacji społecznej. Organ wykonawczy przed wpisaniem danej świetlicy do planu może zaproponować mieszkańcom możliwość składania wniosków w ramach inicjatywy lokalnej. Czy wnioski będą czy nie to zależy od faktycznej motywacji mieszkańców.
 
Załóżmy, że sytuacja jest następująca:
1.      Mieszkańcy miejscowości A – nie złożyli wniosku, ponieważ stwierdzili na zebraniu, że to obowiązek gminy, która powinna zapewnić takie miejsce mieszkańcom.
2.      Mieszkańcy miejscowości B wniosek złożyli i zaproponowali swój wkład:
na etapie remontu – w postaci pracy społecznej przy remoncie ścian i malowaniu – według cen rynkowych koszt pomalowania świetlicy to robocizna (3000 zł) plus farby (1000 zł); wyposażenie – przekazanie do świetlicy stołu tenisowego, telewizora, DVD – wkład ten oszacowany został na kwotę 2500 zł.
 
Od gminy mieszkańcy oczekują:

• remontu dachu;
• remontu posadzek;
• wykonania gładzi.

Szacowany koszt to 21000 zł.
 
     Jaki wymiar ma inicjatywa lokalna w tym wypadku? Po pierwsze, „polityczny” – decydenci wiedzą, gdzie rozpocząć inwestycje w pierwszej kolejności, nie narażając się na zarzuty ze strony mieszkańców innych miejscowości. Po drugie, „ekonomiczny” koszt inwestycji spadł bezpośrednio o 4000 zł plus uzyskano wyposażenie o wartości 2500 zł. Po trzecie, jest też wymiar „społeczny” – mieszkańcy, którzy włączyli się w prace nad świetlicą, będą brali za nią odpowiedzialność.
     Powyższy przykład, mimo swojej schematyczności, pokazuje, że inicjatywa lokalna to z jednej strony narzędzie służące racjonalizacji działań, z drugiej – aktywizacji mieszkańców. Model powyższy może być swobodnie realizowany przy większości inwestycji, gdzie zakłada się, że mieszkańcy będą bezpośrednimi użytkownikami.
     Na podstawie dotychczasowej praktyki inicjatywa lokalna może też stać się narzędziem współpracy samorządu z mieszkańcami przy inwestycjach kluczowych lokalnie, np. droga osiedlowa, chodnik. W wielu przypadkach takie podejście może przyspieszyć oczekiwane od lat lokalne inwestycje, dając mieszkańcom narzędzie, samorządowi zaś podstawę prawną do wspólnej realizacji zadania.
 
Dlaczego warto korzystać z inicjatywy lokalnej – przykład drugi

     Innym przykładem wykorzystania inicjatywy lokalnej może być realizacja zadań publicznych, które ze względu na swoją specyfikę oraz lokalne uwarunkowania z trudnością mogą być realizowane w trybie konkursów, w rozumieniu ustawy o pożytku. Takim przykładem może być działanie lokalnych kół gospodyń wiejskich czy organizacji seniorów, które często nie mają osobowości prawnej.
     Częstym przykładem współpracy pomiędzy samorządami a tymi organizacjami jest realizacja zadania z tzw. wydatkiem bezpośrednim z budżetu. Chodzi tutaj o sytuację, w której do władz wykonawczych trafia pismo z prośbą o np. dofinansowanie festynu lokalnego lub wyjazdu edukacyjno-kulturalnego.
     Samorząd, uznając celowość takich działań, w praktyce bezpośrednio pokrywa koszty ich realizacji, dokonując np. wynajmu środka transportu czy zakupu artykułów spożywczych na zapewnienie wyżywienia na festynie.
     Wydatki te budzą jednak wątpliwości, szczególnie wśród kontrolerów Regionalnej Izby Obrachunkowej. I w tej sytuacji inicjatywa lokalna może być bardzo przydatnym narzędziem.
     Należy pamiętać, że inicjatywa w czasie realizacji to umowa między samorządem a mieszkańcami lub reprezentującą ich organizacją. Umowa, która zakłada wkład każdej ze stron przy realizacji zadania publicznego, gdzie samorząd wykonuje swoją część zadania, ponosząc wydatki bezpośrednio z budżetu.
     W opisanym przykładzie wnioskodawcami mogą być lokalne organizacje niemające osobowości prawnej, działające w imieniu mieszkańców, swoich członków. Zgłaszane zadanie, np. festyn, w praktyce jest faktycznie realizowany na podstawie ustnej umowy władz z mieszkańcami, tutaj inicjatywa lokalna tworzy możliwość sformalizowania współpracy oraz nadania podstawy prawnej do wydatkowania środków z budżetu, bez narażania się na zarzut wydatkowania bezpośredniego środków na zadanie publiczne realizowane przez inny podmiot.
 
Wspólne potrzeby     Jednym z większych zagrożeń dla rozwoju tej formy współpracy jest podchodzenie do składanych wniosków jako do „nowych zadań”, na które w danym roku budżetowym nie ma środków. Niestety świadomość tego, jak działa samorząd, jest niewielka. Wiedza o budżetowaniu, wydatkowaniu pieniędzy zgodnie z procedurami nie jest powszechna.
     Dlatego, by inicjatywa nie stała się martwym przepisem, warto w społecznościach lokalnych wypracować mechanizm zgłaszania pomysłów w odpowiednim czasie do właściwych instytucji.
     Przy założeniu, że na rozwój inicjatywy lokalnej nie zostaną wydzielone odrębne środki w budżecie, faktycznym źródłem ich finansowania będzie budżet przewidziany na poszczególne zadania jednostek organizacyjnych samorządu. To z ich środków w ciągu roku będą współfinansowane inicjatywy.
     Żeby proces ten mógł służyć wszystkim zainteresowanym, warto rozważyć, czy nie wpisać inicjatywy lokalnej jako narzędzia partycypacyjnego tworzenia planów działań placówek i jednostek samorządu. Aby inicjatywa mogła być zrealizowana, samorząd musi mieć środki, żeby zaś mieć środki, musi je zapisać w budżecie.
     Dlatego zachęcam do propagowania w samorządach obyczaju zgłaszania wniosków na inicjatywę lokalną na etapie tworzenia założeń do budżetów przez jednostki organizacyjne samorządu. Takie rozwiązanie daje możliwość oceny zgłoszonych wniosków z punktu widzenia ich faktycznej celowości, a nie tylko i wyłącznie posiadanych środków.
 
Podsumowując

     Aby inicjatywa lokalna przyniosła dobre efekty w społeczności lokalnej, konieczna jest:

• przychylność władz samorządowych, które powinny przygotować odpowiednie procedury i potraktować inicjatywę jako narzędzie współpracy lokalnej;
• edukowanie mieszkańców, szczególnie w zakresie idei inicjatywy jako narzędzia współpracy z samorządem, a nie zgłaszania roszczeń.
   

————————————————————————–
Autor: Łukasz Waszak – prawnik, specjalista ds. współpracy organizacji pozarządowych z samorządem, członek zarządu Centrum OPUS w Łodzi.

Informacja pochodzi z portalu organizacji pozarządowych www.ngo.pl

————————————————————————
————————————————————————